Wady wzroku

Jedno z najczęstszych schorzeń narządu wzroku o różnorodnej etiologii, przebiegu i sposobie postępowania. Zapalenie spojówek jest stanem zapalnym cienkiej błony śluzowej, która tworzy wewnętrzną powierzchnię powieki i pokrywa część gałki ocznej. Naczynia krwionośne podczas tego typu stanów zapalnych silnie wypełniają się krwią, powodując zaczerwienie i obrzęk oka. Ujścia gruczołów łzowych, łojowych i potowych znajdujące się w spojówce odpowiadają za produkcję wydzieliny, która towarzyszy schorzeniu. Ze względu na zaczerwienie oka towarzyszące schorzeniu zapalenie spojówek bywa też nazywane „czerwonym okiem”.

Do najczęstszych objawów podmiotowych należą:

• uczucie obecności ciała obcego w oku
• pieczenie
• swędzenie
• kłucie
• światłowstręt
• łzawienie.

Najczęstsze przyczyny zapalenia spojówek:

• bakteryjne
• wirusowe
• grzybicze
• alergiczne
• odczynowe-wysoka temperatura, światło, pył

LECZENIE:

W początkowym stadium zapalenia spojówek i podczas łagodnego przebiegu schorzenia zaleca się stosowanie kropli do oczu. Najlepiej wybierać produkty bez konserwantów, które nie działają alergizująco.

W wypadku zapalenia spojówek o podłożu alergicznym kluczowe jest przerwanie ekspozycji na alergen wywołujący zmiany chorobowe narządu wzroku. Doraźnie można sięgnąć po chłodne kompresy na oczy i sól fizjologiczną bądź krople typu sztuczne łzy do ich przemycia.

Leczenie ostrego stanu zapalnego spojówki zależy od występujących objawów klinicznych. Konieczna może być pomoc medyczna. Bakteryjne zapalenie spojówek wymaga zastosowania kropli z antybiotykiem lub sulfonamidami. Skracają one czas występowania i nasilenie dolegliwości. W zapaleniu spojówek na skutek nieprawidłowości filmu łzowego podaje się substytuty łez w postaci kropli do worka spojówkowego oraz eliminuje czynniki przyspieszające wysychanie oka. Leczenie alergicznego zapalenia spojówek polega na usunięciu czynnika alergizującego i przyjmowaniu doustnych leków przeciwhistaminowych i przeciwzapalnych. U pacjentów z przewlekłym zapaleniem spojówek stosuje się sterydowe krople do oczu i przynoszące doraźną ulgę „sztuczne” łzy.

Niedowidzenie (ang. amblyopia, łac./gr. amblyopia) to znaczne zmniejszenie ostrości wzroku bez organicznej przyczyny (tzn. bez choroby oczodołu, oka, nerwu wzrokowego czy ośrodkowego układu nerwowego). Oko niedowidzące widzi gorzej od zdrowego co najmniej o 2 rzędy na tablicach do badania ostrości wzroku (tzw. tablice Snellena). Niedowidzenie może powstać w krytycznym okresie rozwoju wzroku i może postępować tylko u dzieci do około 6.–8. roku życia. Nasilenie, czyli tzw. głębokość niedowidzenia (inaczej stopień niedowidzenia), zależy od wieku, w którym pojawia się przeszkoda dla obuocznego widzenia. Im młodsze dziecko, tym łatwiej powstaje u niego niedowidzenie.

Niedowidzenie może być spowodowane przez:

• jednostronny zez
• różnowzroczność
• ograniczenie używania oka – np. z powodu opadania górnej powieki, zmniejszenia przejrzystości rogówki, zaćmy, długotrwałego zasłonięcia oka opatrunkiem
• dużą wadę refrakcji, głównie nadwzroczność i niezborność

Jakie są sposoby leczenia niedowidzenia?

Wyleczenie niedowidzenia możliwe jest tylko u dzieci do około 8.–10. roku życia. Poprawę można uzyskać tym szybciej, im młodsze jest leczone dziecko i im stopień niedowidzenia jest mniejszy. Jeżeli leczenie rozpoczyna się zbyt późno, wówczas zwykle nie uzyskuje się już znaczącej poprawy i obniżona ostrość wzroku pozostaje.

Niezależnie od przyczyny niedowidzenia lekarz koniecznie musi określić wadę refrakcji, po porażeniu akomodacji (po kroplach tropicamid 1% lub, rzadziej, po atropinie), pacjent zaś nosić przepisane okulary lub soczewki kontaktowe. W leczeniu niedowidzenia spowodowanego zezem należy uzyskać proste ustawienie oczu. W niedowidzeniu na skutek różnowzroczności ponad 3D konieczne jest korygowanie wady refrakcji za pomocą soczewek kontaktowych, dzięki którym zmniejsza się różnica w wielkości obrazów widzianych przez jedno i drugie oko.

W niedowidzeniu związanym z nieużywaniem oka konieczne jest pilne leczenie choroby, która powoduje przeszkodę w widzeniu (np. operacja zaćmy wrodzonej, operacja korygująca opadnięcie powieki).

We wszystkich rodzajach niedowidzenia konieczne jest długotrwałe zasłanianie (obturacja) zdrowego oka. Może ono trwać cały dzień (zasłanianie całkowite) lub kilka godzin dziennie (obturacja częściowa) zależnie od stopnia niedowidzenia. Zdrowe oko zasłania się niealergizującymi plastrami naklejanymi na powieki albo za pomocą miękkiego obturatora mocowanego do okularów.

Starczowzroczność powstaje na skutek zmniejszania się elastyczności soczewki u wszystkich, niezależnie od wady refrakcji. Jedynie objawy starczowzroczności są zależne od refrakcji oka i mogą się pojawić zarówno przed 40. rokiem życia, jak i później.

Niedomoga akomodacji u dzieci i młodzieży spowodowana zaburzeniem przekazywania bodźca do akomodacji występuje rzadko. Równie rzadko występuje skurcz akomodacji.

Elastyczność soczewki zmniejsza się z wiekiem i około 40. roku życia jest już tak mała, że widzenie z bliska jest tym mniej wyraźne, im bliżej oka znajduje się oglądany obiekt, a około 60. roku życia oko prawie nie akomoduje. Jest to właśnie starczowzroczność. Korygują ją soczewki skupiające, oznaczane znakiem plus (+). Najczęściej po przekroczeniu 40. roku życia konieczne jest używanie okularów o mocy około +0,5D–+1,0D do pracy z bliskiej odległości, takiej jak pisanie, czytanie, szycie. W ciągu następnych lat siła okularów do czytania musi być zwiększana, zwykle o około +0,5D co 5 lat. Osoby z nadwzrocznością odczuwają dolegliwości związane ze starczowzrocznością wcześniej, a moc ich okularów do czytania musi być większa niż osób bez nadwzroczności. Z kolei osoby z krótkowzrocznością ujawniają niedomogę akomodacji później niż w 40. roku życia, a moc ich okularów do czytania musi być mniejsza niż moc ich okularów do dali i mniejsza niż moc szkieł do pracy z bliska osób bez krótkowzroczności.

Niedomoga akomodacji może pojawić się także u młodych osób, a nawet u dzieci. Zwykle występuje ona w związku z zaburzeniami przekazywania bodźca akomodacyjnego w następstwie uszkodzenia nerwu III, w ukrytym zezie rozbieżnym maskowanym przez konwergencję (tj. zbieżny ruch gałek ocznych sprzężony z akomodacją), w zatruciu jadem kiełbasianym albo z nieznanej przyczyny. Mówi się wówczas o młodzieńczej starczowzroczności. U zdrowych dzieci i młodzieży do 20. roku życia bez niedomogi akomodacji nastawność soczewki pozwala na wyraźne widzenie przedmiotów znajdujących się nawet bliżej niż 10 cm od oka. W niedomodze akomodacji ten tzw. punkt bliski akomodacji położony jest dalej niż 10 cm od oka. Dzieci z tym zaburzeniem nie lubią czytać, bywają uznawane za dyslektyczne i mają często bóle głowy. Dolegliwości te ustępują po zastosowaniu okularów skupiających, o znaku plus (+), o odpowiedniej mocy, zależnej od stopnia niedomogi akomodacji.

Innym zaburzeniem akomodacji jest skurcz akomodacji. Polega on na stałym i nadmiernym napięciu akomodacji, nawet podczas patrzenia w dal. Skurcz akomodacji powoduje pozorną krótkowzroczność. Niekiedy jest on poprzedzony utrudnionym rozluźnianiem akomodacji przy przenoszeniu wzroku z bliskich przedmiotów na położone w dalszej odległości. Widzenie w dal staje się wyraźne dopiero po chwili.

Jakie są sposoby leczenia?

W celu korygowania wad refrakcji i zaburzeń akomodacji używa się okularów (zwykłych, dwuogniskowych albo progresywnych) lub soczewek kontaktowych.

U osób ze skurczem akomodacji konieczne jest podawanie przez około 2 tygodnie do obu oczu leku porażającego mięsień rzęskowy (w celu uniemożliwienia akomodacji i usunięcia pozornej krótkowzroczności) oraz używanie okularów odpowiednich do rzeczywistej wady refrakcji. Zaleca się u tych osób przestrzeganie zasad higieny pracy wzrokowej, głównie unikanie przedłużającej się pracy wzrokowej z bliska.

Astygmatyzm (astigmatismus) polega na różnej sile załamywania równoległych promieni świetlnych w dwóch różnych płaszczyznach (np. pionowej i poziomej) układu optycznego oka. Wskutek tego układ optyczny nie ma jednego punktowego ogniska, obraz na siatkówce nie jest nigdy dobrze zogniskowany, a przez to nieostry. W astygmatyzmie rogówka, lub rzadko soczewka, nie jest sferyczna, tzn. jej powierzchnie łamiące światło nie są wycinkiem z kuli – załamywanie światła przez układ optyczny oka w płaszczyźnie poziomej jest inne niż w płaszczyźnie pionowej. Astygmatyzm ma charakter niezłożony (gdy tylko w jednej płaszczyźnie oko jest nadwzroczne lub krótkowzroczne), złożony (gdy w obu płaszczyznach istnieje nadwzroczność lub krótkowzroczność, ale różnej wielkości), mieszany (gdy w jednej płaszczyźnie oko jest nadwzroczne, a w drugiej krótkowzroczne). Stan, gdy załamywanie światła w płaszczyźnie pionowej jest silniejsze niż w płaszczyźnie poziomej, nazywany jest astygmatyzmem prostym (niezborność prosta). Jeżeli warunki załamywania światła są odwrotne, tzn. silniejsze załamywanie światła dotyczy płaszczyzny poziomej, to astygmatyzm jest odwrotny. Istnieje też astygmatyzm nieregularny (niezborność nieregularna), w którym w różnych miejscach jednej płaszczyzny załamywanie światła jest różne (np. w bliznach rogówki, w stożku rogówki).

Najczęściej przyczyną astygmatyzmu jest nieprawidłowe ukształtowanie przedniej powierzchni rogówki – dużo rzadziej soczewki – albo sporadycznie deformacja gałki ocznej przez boczny ucisk, np. przez zmiany nowotworowe w oczodole albo zmiany w mięśniach gałkoruchowych, np. w chorobie Gravesa-Basedowa.

Występuje często, ale nie zawsze konieczne jest korygowanie tej wady. Jeżeli astygmatyzm nie przekracza 1,0 dioptrii, to najczęściej nie wymaga korekcji.

Osoba z astygmatyzmem nie widzi dobrze ani w dal ani z bliska, przymruża powieki dla poprawienia widzenia, niekiedy odczuwa bóle głowy. Duży astygmatyzm może być przyczyną jedno lub obuocznego niedowidzenia, podobnie jak duża nadwzroczność.

Sposoby leczenia

Astygmatyzm koryguje się soczewkami cylindrycznymi, które mają różną moc łamiącą w głównych prostopadłych do siebie południkach (płaszczyznach), tzn. ogniskują światło w dwóch różnych punktach. Soczewka cylindryczna w jednym z głównych południków jest obojętna optycznie, tzn. nie załamuje światła. Płaszczyzna ta nazywana jest osią cylindra. Dzięki temu można tak ustawić przed okiem szkło cylindryczne, aby w określonym południku nie zmieniać mocy łamiącej oka, a w innym, prostopadłym do poprzedniego, moc tę zwiększyć lub zmniejszyć. Stosowane też są soczewki sferocylindryczne, które w obu głównych południkach załamują światło, ale z różną mocą. Astygmatyzm nieregularny nie może być dobrze skorygowany soczewkami okularowymi – muszą być zastosowane soczewki kontaktowe. W innych rodzajach niezborności można stosować okulary lub soczewki kontaktowe. Astygmatyzm można też leczyć operacyjnie, podobnie jak i inne wady refrakcji.

Nadwzroczność (ang. hypermetropia, hyperopia) polega na ogniskowaniu przez układ optyczny oka równoległych promieni świetlnych za siatkówką. Może to być spowodowane zbyt słabą mocą łamiącą układu optycznego lub zbyt krótką gałką oczną. W zależności od wielkości wady wyróżnia się nadwzroczność małą (do 2,5D), średnią (2,5D do 6,0D) lub dużą (ponad 6,0D). U małych dzieci oczy zazwyczaj są nadwzroczne, co wiąże się z bardziej kulistym kształtem soczewki. Jest to nadwzroczność fizjologiczna, która zmniejsza się wraz ze wzrostem gałki ocznej. U osób starszych, po 70. roku życia, można obserwować nadwzroczność starczą wywołaną przez zmianę współczynnika załamywania światła przez soczewkę. Nie przekracza ona zwykle 2,5D.

Oko z nadwzrocznością źle widzi w dal i z bliska, gdyż zawsze obraz jest zogniskowany za siatkówką oka. Osoba młoda z niedużą nadwzrocznością może ją wyrównać przez stałe napięcie akomodacji, zarówno przy patrzeniu w dal, jak i (tym większe) przy patrzeniu z bliska. Łączy się to jednak ze zmęczeniem oczu, bólami oczu i głowy, łzawieniem, a niekiedy, u dzieci, z zezem zbieżnym. Duża nadwzroczność obu oczu może powodować obuoczne niedowidzenie.

Jak lekarz stawua diagnozę?

Lekarz może wykryć wadę refrakcji za pomocą specjalistycznych badań: skiaskopii lub refraktometrii. U dzieci badania te muszą być poprzedzone porażeniem możliwości akomodowania, czyli porażeniem mięśnia rzęskowego (tzw. stan cykloplegii). Uzyskuje się je przez podanie do oczu krótko działających kropli 1% tropikamid albo, u młodszych dzieci, długo działającej atropiny. Badanie refrakcji u dzieci powinno być powtarzane raz w roku, gdyż moc łamiąca ich rogówek i soczewek się zmienia.

Sposoby leczenia

Nadwzroczność koryguje się soczewkami skupiającymi o znaku plus (+) w postaci okularów lub soczewek kontaktowych. U osób dorosłych można wykonać operacje refrakcyjne, które polegają na modelowaniu rogówki za pomocą energii odpowiedniego typu lasera. U małych dzieci bez zaburzeń widzenia i zeza mała nadwzroczność nie wymaga korygowania, wskazana jest jedynie okresowa kontrola okulistyczna.

W krótkowzroczności (ang./łac. miopia) równoległe promienie świetlne ogniskują się przed siatkówką wskutek nadmiernej siły załamującej światło (tzw. łamliwości) rogówki lub soczewki albo zbyt wydłużonej gałki ocznej. Zależnie od przyczyny wyróżnia się kilka rodzajów krótkowzroczności. Krótkowzroczność rogówkowawystępuje rzadko i wynika ze zbytniej kulistości rogówki , na przykład w rozpoczynającym się stożku rogówki. Krótkowzroczność soczewkowa spowodowana jest zbytnią kulistością soczewki, jej pęcznieniem, zmianą jej mocy łamiącej, występuje na przykład w początkowej zaćmie (zob. Zaćma) i w przebiegu cukrzycy. Wyróżnia się trzy stopnie krótkowzroczności: małą do 2,5D, średnią 3,0D–6,0D, dużą ponad 6,0D. Wada powiększa się do około 21. roku życia, tzn. do czasu ukończenia wzrostu oka. Mała krótkowzroczność rozpoczynająca się około 10.–12. roku życia (tzw. szkolna krótkowzroczność) może się powiększać na skutek stałego napięcia akomodacji przy zbyt długiej pracy wzrokowej z bliska. Duża krótkowzroczność osiowa (ponad 6,0D, a niekiedy kilkanaście czy nawet kilkadziesiąt dioptrii) spowodowana jest przez zbyt długą gałkę oczną i powiększa się wraz z jej wydłużaniem i rozciąganiem się w tylnym biegunie twardówki, naczyniówki i siatkówki. Duża (wysoka) krótkowzroczność to uwarunkowana genetycznie, postępująca zwyrodnieniowa (degeneracyjna) choroba oka, która, na skutek powikłań, może powodować utratę widzenia.

Krótkowidz widzi wyraźnie z bliska, a gorsze widzenie w dal stara się poprawić, mrużąc oczy.

Jakie są sposoby leczenia?

Krótkowzroczność można korygować za pomocą soczewek rozpraszających, oznaczonych znakiem minus (-) w postaci szkieł okularowych lub soczewek kontaktowych. U osób dorosłych, u których wada jest ustabilizowana, można wykonywać operacje laserowe modelowania rogówki, dzięki którym uzyskuje się zmniejszenie jej mocy łamiącej.

Jedną z metod leczenia małej i średniej krótkowzroczności u dzieci i młodzieży są soczewki kontaktowe o odpowiednio dobranym kształcie zakładane na noc. Jest to tzw. ortokorekcja, która polega na zmianie kształtu (spłaszczeniu) przedniej powierzchni rogówki po zastosowaniu specjalnych twardych gazoprzepuszczalnych soczewek kontaktowych. Spłaszczenie powierzchni rogówki utrzymuje się przez cały dzień po zdjęciu tych leczniczych soczewek. Metodę ortokorekcji można stosować w krótkowzroczności od 1D do 5D.

Konieczna jest kontrola okulistyczna 2 razy w roku i stosowanie się do zaleceń lekarza. Noszenie odpowiednich okularów lub soczewek kontaktowych umożliwia poprawę ostrości wzroku, zapobiega zaburzeniom konwergencji i osłabianiu obuocznego widzenia. Wskazane jest stosowanie się do zasad higieny pracy wzrokowej. Jeżeli osoba z krótkowzrocznością nie używa okularów lub soczewek kontaktowych, widzi dobrze tylko na małą odległość (zależną od wielkości wady). Niekorygowanie wady refrakcji może być przyczyną bólów oczu i głowy, łzawienia, nadmiernego mrugania, przewlekłego zapalenia brzegów powiek lub przewlekłego zapalenia spojówek.